Według raportu Digital News Report 2026 Jima Egana i zespołu Reuters Institute aż 62% respondentów na 48 badanych rynkach deklaruje obawy dotyczące fałszywych informacji w internecie. To o 4 punkty procentowe więcej niż rok wcześniej. Ty też się ich obawiasz? Jeśli tak, zapraszam Cię do tego artykułu, w którym dowiesz się, jak weryfikować fakty. Pokażę Ci fact-checking krok po kroku.
Co to jest fact-checking i czym różni się od testu CRAAP?
W poprzednim artykule opisałem dla Ciebie test CRAAP, który pomoże Ci ocenić wiarygodność całego źródła. W takim razie co to jest fact-checking? Nie oceniasz nim całego artykułu, a konkretne zdanie czy nawet kolejne stwierdzenie w nim zawarte. Zobacz to sobie w poniższej tabelce:
| Cecha | Test CRAAP | Fact-checking |
| Przedmiot oceny | Całe źródło | Pojedyncze twierdzenie |
| Główne pytanie | Czy temu źródłu warto ufać? | Czy to zdanie jest zgodne z dowodami? |
| Wynik | Biorę/nie biorę do mojego tekstu | Prawda / fałsz / manipulacja |
Sam Wineburg i Sarah McGrew w “Lateral reading and the nature of expertise” wykazali, że fact-checking nie ogranicza się do czytania strony, którą ocenia. Po poznaniu jej otwierasz nowe karty i szukasz informacji w innych miejscach. Ten sposób pracy nazwa się czytaniem poprzecznym. Jest charakterystyczny dla fact-checkingu, bo test CRAAP skupia się na badaniu konkretnego źródła.
Różnica między fact-checkingiem a testem CRAAP może wydawać się drobnostką, w rzeczywistości jest jednak całkiem spora. Podobnie jak opisane przeze mnie różnice między content writingiem a copywritingiem.
Jak wygląda fact-checking krok po kroku?
Jakiś czas temu pisałem o tym, jak zrobić research do artykułu na bloga. Metody weryfikacji informacji są bardzo pomocne w przeprowadzeniu go poprawnie.
Zhijiang Guo, Michael Schlichtkrull i Andreas Vlachos w artykule “A survey on automated fact-checking” przedstawili proces fact-checkingu na 3 etapy:
- wykrycie twierdzenia,
- pozyskanie dowodów,
- weryfikację twierdzenia.
Można to jednak rozłożyć na więcej kroków. Spójrz teraz, jak zrobić fact-checking krok po kroku.
Etap 0: Zatrzymaj się i zauważ emocje
Dlaczego “0”? 🙂 Bo musisz go przejść, zanim zaczniesz sprawdzać informacje. Zanim udostępnisz sensacyjny nagłówek, zadaj sobie pytanie o to, co teraz czujesz. Silne emocje zaburzają rzetelną weryfikację faktów. I już wstępnie wiesz, jak rozpoznać fake news.
Ochłoń. Dezinformacja żeruje na zdenerwowaniu lub zachwycie. Najpierw staram się zauważyć swoje emocje i myśli, podobnie jak badam emocje i myśli grupy docelowej Klientów. A o tym przeczytasz w artykule o dopasowywaniu treści do intencji wyszukiwania.
A, jeszcze jedno! Unikaj, proszę, pisania sensacyjnych nagłówków. Pisać je poprawnie pomoże Ci mój poradnik na temat tego, jak pisać nagłówki.
Etap 1: Wykryj i wybierz twierdzenie
Nie każde zdanie nadaje się do fact-checkingu. Stowarzyszenie Demagog w swojej metodologii weryfikacji polega na treściach, które może odnieść do obiektywnie sprawdzalnych faktów. Mogą to być:
- liczby i statystyki,
- informacje o wydarzeniach, które już się wydarzyły,
- wyniki badań naukowych,
- informacje wynikające z przepisów prawa.
Nie weryfikujemy natomiast opinii. Dlatego 1. krokiem w podróży przez fact-checking krok po kroku jest wyłapanie z tekstu konkretnego, sprawdzalnego twierdzenia.
Etap 2: Odłącz twierdzenie od wniosku
Sprawdzenie, czy informacja jest prawdziwa, to za mało. Oddziel twierdzenie od wniosku autora i pomyśl, jakie założenia kryją się za wnioskiem.
Campbell Brooks i Philip Loft z Biblioteki Izby Gmin Parlamentu Wielkiej Brytanii w badaniu “How to check facts” zwracają uwagę, że fact-checker powinien sprawdzać i przedstawione dowody i to, czy założenia wynikające z twierdzenia są uzasadnione.
Możesz przejść przez ten etap w 3. krokach:
- Wyodrębnij sprawdzalny fakt – Przykład: “Bezrobocie wzrosło z 5% do 6%”.
- Sprawdź, jaki wniosek autor wyciąga z tego faktu – Na przykład: “Oznacza to, że sytuacja na rynku pracy się pogorszyła”.
- Sprawdź założenie łączące fakt z wnioskiem – Czy wzrost bezrobocia uzasadnia wniosek? Czy nie zmieniła się metodologia pomiaru?
Etap 3: Sprawdź, czy ktoś już to zweryfikował
Przejrzyj, co o danej kwestii napisali inni. To sporo ułatwia i podpowiada, jak rozpoznać fake news, który już krążył w sieci.
Tak zrobiłem, kiedy pracowałem nad moim artykułem o tym, czy w Polsce można wysyłać zimne maile, sprawdzając najpierw, jak zweryfikowały temat osoby i instytucje bardziej kompetentne ode mnie w dziedzinie prawa.
Etap 4: Zbieraj dowody ze źródeł pierwotnych
Masz już konkretne twierdzenie i wiesz, co dokładnie chcesz sprawdzić. Teraz potrzebujesz dowodów.
FactCheck.org w “Our process” opisuje, że najpierw daje osobie lub organizacji możliwość przedstawienia materiałów potwierdzających jej twierdzenie. Jeśli dostarczone informacje je potwierdzają, fact-checkerzy odpuszczają dalszą weryfikację go. Jeśli dowodów brakuje, rozpoczynają research.
Poszukiwania opierają na źródłach pierwotnych, wśród których wymieniają między innymi:
- Bibliotekę Kongresu USA.
- Biuro Sekretarza Izby Reprezentantów i Sekretarza Senatu.
- Biuro Analiz Ekonomicznych.
Czyli FactCheck.org stara się korzystać z możliwie najlepszych dostępnych dowodów i podczas weryfikacji dokopuje się do samego źródła, zamiast poprzestać na miejscach, gdzie informacja była powielona.
Chodzi o to, by dotrzeć do dokumentu, danych lub badania, na których dana informacja się opiera. Następnie sprawdzasz, czy źródło potwierdza to, co twierdzi autor.
Etap 5: Oceń dowody i wydaj werdykt
Ethan Porter i Thomas J. Wood w badaniu “The global effectiveness of fact-checking: Evidence from simultaneous experiments in Argentina, Nigeria, South Africa, and the United Kingdom” przeprowadzili eksperymenty w Argentynie, Nigerii, Republice Południowej Afryki i Wielkiej Brytanii wykazali, że weryfikowanie informacji zmniejszyło wiarę odbiorców w fałszywe twierdzenia.
To pokazuje, jak ważne jest myślenie krytyczne.
Zanim napiszesz “prawda” czy “fałsz”, zadaj sobie kilka pytań:
- Czy źródło potwierdza sprawdzane twierdzenie?
- Czy dane dotyczą tej samej osoby, grupy, okresu i sytuacji?
- Czy nie brakuje ważnego kontekstu?
- Czy z przedstawionych danych można wyciągnąć wniosek, który sformułował autor?
- Czy istnieją dowody, które przeczą znalezionym informacjom?
Dopiero po takiej analizie sformułuj werdykt. Jeśli dowody potwierdzają twierdzenie, napisz to, a jeśli podważają – wyjaśnij dlaczego.
Etap 6: Bądź gotów na sprostowania
Uczciwość to podstawa. Zawsze linkuj do dowodów i bądź gotów poprawić tekst, gdy pojawią się nowe dane. To sedno tego, co to jest fact-checking w odpowiedzialnym wydaniu.
Jak rozpoznać fake news?
Z raportu “Digital News Report 2025” Nica Newmana i zespołu Reuters Institute wynika, że 47% respondentów postrzega influencerów jako źródło zagrożenia dezinformacją. Taki sam odsetek badanych wskazał krajowych polityków. Jedni i drudzy używają w swoich komunikatach podobnych zachować.
Oto sygnały ostrzegawcze mówiące, że możesz mieć do czynienia z fake newsem:
- Nagłówek obiecuje coś, czego treść nie dowodzi.
- Brak autora, daty publikacji lub powoływanie się na “źródła mówią, że…”.
- Silny ładunek emocji przy braku konkretów.
- Zdjęcie lub film wyrwane z kontekstu.
To proste metody weryfikacji informacji w codziennej pracy z treścią w internecie.
Jakie narzędzia do fact-checkingu warto znać?
Umiesz już przejść fact checking krok po kroku, ale możesz to sobie ułatwić narzędziami, które Ci teraz pokażę.
1. Google Fact Check Explorer
To wyszukiwarka indeksująca oznaczone materiały weryfikacyjne z całego świata. Świetnie sprawdza się na etapie poszukiwania tropów, zanim dotrzesz do źródła pierwotnego.
2. Demagog
Polska organizacja fact-checkingowa. Z ich raportów dowiesz się, jak weryfikować fakty dotyczące polskiej sceny politycznej i wirusowych doniesień z naszego podwórka. Ich materiały edukacyjne to kopalnia wiedzy na temat tego, co to jest fact-checking.
3. Wayback Machine
Archiwum internetu. Gdy strona zniknie lub zmieni treść, Wayback Machine pokaże Ci jej starsze wersje. Bardzo przydatne narzędzie, zresztą dlatego wspomniałem o nim już w artykule o tym, jak cytować źródła internetowe.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ) o to, co to jest fact-checking
1. Czy muszę weryfikować fakty wygenerowane przez sztuczną inteligencję?
AI jest bardzo przydatna, o czym piszę w artykule o AI w naszym życiu codziennym, jednak często się myli. Traktuj każdy tekst z AI jak surowy szkic.
2. Co zrobić, gdy po publikacji odkryję błąd w swoim tekście?
Popraw go :). Czytelnicy doceniają uczciwość. A tego, kiedy warto odświeżać swoje teksty, dowiesz się z mojego artykułu o tym, kiedy lepiej odświeżyć stare treści blogowe, zamiast pisać nowe artykuły.
Weryfikacja faktów w Twoich treściach pomoże Ci budować uczciwą relację z czytelnikiem. Zabezpieczasz w ten sposób swój biznes i dajesz ludziom wartość, której szukają. Chcesz tworzyć treści, którym można zaufać? Napisz do mnie, a zadbam o to, by Twoja marka stała się synonimem rzetelności.
Bibliografia
- Egan, J., Robertson, C. T., Arguedas, A. R., Newman, N., Nielsen, R., Mukherjee, M., & Fletcher, R. (2026). Digital News Report 2026: Overview and key findings. Reuters Institute for the Study of Journalism. https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/digital-news-report/2026/dnr-executive-summary
- FactCheck.org. (2025). Our process. https://www.factcheck.org/our-process/
- Guo, Z., Schlichtkrull, M., & Vlachos, A. (2022). A survey on automated fact-checking. Transactions of the Association for Computational Linguistics, 10, 178–206. https://doi.org/10.1162/tacl_a_00454
- House of Commons Library. (2026). How to check facts (CBP 10820). https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10820/
- Newman, N., Arguedas, A. R., Robertson, C. T., Nielsen, R. K., & Fletcher, R. (2025). Digital News Report 2025. Reuters Institute for the Study of Journalism. https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/digital-news-report/2025
- Stowarzyszenie Demagog. (b.d.). Metodologia fact-checkingu. https://demagog.org.pl/metodologia/
- Porter, E., & Wood, T. J. (2021). The global effectiveness of fact-checking: Evidence from simultaneous experiments in Argentina, Nigeria, South Africa, and the United Kingdom. Proceedings of the National Academy of Sciences, 118(37), e2104235118. https://doi.org/10.1073/pnas.2104235118
- Wineburg, S., & McGrew, S. (2019). Lateral reading and the nature of expertise: Reading less and learning more when evaluating digital information. Teachers College Record, 121(11), 1–40. https://purl.stanford.edu/yk133ht8603
Autor: Tomasz Socha – Twój pozytywny copywriter.