Jak pisać o niepełnosprawności? Słownik języka inkluzywnego

Nawet 1. źle dobrane słowo w poście na Facebooku może sprawić, że osoba z niepełnosprawnością poczuje się zredukowana tylko do swojego stanu zdrowia. Wiem, bo jestem copywriterem piszącym dla fundacji wspierających OzN i osobą z niepełnosprawnością. Ale pomogę Ci uniknąć takiej sytuacji. Mam dla Ciebie słownik języka inkluzywnego, dzięki któremu już nie popełnisz przypadkowej słownej gafy.

Słownik języka inkluzywnego – jak pisać, a jak nie pisać o niepełnosprawności?

Oto praktyczna tabela, którą przygotowałem na podstawie swoich doświadczeń i wiedzy oraz informacji z “Disability-Inclusive Language Guidelines ONZ (Annex I)” od United Nations. Traktuj ją jako ściągę, do której wracasz za każdym razem, gdy piszesz post, artykuł czy opis projektu dla swojej fundacji. Możesz sobie nawet wydrukować :).

✅ Tak piszemy	❌ Tak NIE piszemy
osoba z niepełnosprawnością / osoby z niepełnosprawnościami	niepełnosprawny, inwalida, kaleka, osoba specjalnej troski
osoba z niepełnosprawnością ruchową	kaleka, ułomny, sprawny inaczej
osoba poruszająca się na wózku / użytkownik wózka	przykuty do wózka, wózkowicz, inwalida
osoba niewidoma / osoba z niepełnosprawnością wzroku	ślepy, ociemniały
osoba niesłysząca / osoba z niepełnosprawnością słuchu / głuchy	głuchoniemy
osoba z niepełnosprawnością intelektualną	upośledzony, opóźniony w rozwoju, debil, niedorozwinięty
osoba z niepełnosprawnością psychospołeczną	wariat, szalony, psychicznie chory, obłąkany
osoba z zespołem Downa	down
osoba niskorosła / osoba z achondroplazją	karzeł
osoba bez niepełnosprawności	normalny, zdrowy, pełnosprawny
ma niepełnosprawność	cierpi na, jest dotknięty, zmaga się z

Zapamiętaj jeszcze 1. zasadę: niepełnosprawność to jedna z cech człowieka, a nie jego definicja. Tak jak nie wolno mówić “ten gruby” albo “ta ruda”, tak nie mów “ten niepełnosprawny”. Mów: „osoba z niepełnosprawnością”. Proste? Proste. 🙂

Więcej o tym, jak rozmawiać z osobą z niepełnosprawnością i jakich słów unikać w codziennej komunikacji, napisałem w artykule “Jak mówić o niepełnosprawności z osobą z niepełnosprawnością” dla fundacji Jednooka Wojowniczka.

Tam opowiadałem o kontakcie z osobami z niepełnosprawnościami, dziś natomiast opowiem o pisaniu treści copywriterskich tak, by nie pomijać potrzeb tych osób. Bo język ma tu ogromne znaczenie.

Dlaczego język, którego używasz, ma znaczenie dla osób z niepełnosprawnościami?

Słowa kształtują to, jak myślimy o innych i jak inni myślą o sobie. Ale tu jest haczyk…

Melissa Gomes z University of Georgia w pracy “A Study on the Effectiveness of People-First Language” przeprowadziła eksperyment, w którym uczestnicy oceniali inkluzywność tekstów w skali 1-10. Porównywano wersje person-first (“osoba z autyzmem”) i non-person-first (“osoba autystyczna”).

Wynik? Bez wcześniejszej wiedzy o języku inkluzywnym zmiana słów nie wpływa na postrzeganą inkluzywność tekstu.

Co to oznacza dla Twojej fundacji? Samo zamienienie “niepełnosprawny” na “osoba z niepełnosprawnością” to za mało. Potrzebna jest edukacja – Twoja, Twojego zespołu i Waszych odbiorców. Dlatego właśnie ten słownik języka inkluzywnego jest narzędziem, które buduje świadomość potrzeb osób z niepełnosprawnościami.

Szczerze mówiąc, sam nigdy nie odbierałem wyrażenia “osoba niepełnosprawna” jako stawiającego moją niepełnosprawność ponad mną. Ale wiesz dlaczego? Bo nie wiedziałem, że ono tak działa. Czyli zadbanie o świadomość języka jest naprawdę ważna, skoro nawet osoby z niepełnosprawnością nie wiedzą, że pewne słowa są niewłaściwe.

A że słowa naprawdę ranią lub wspierają, potwierdza też badanie Darcy Haag Granello i Todda Gibbsa “The power of language and labels: „The mentally ill” versus „people with mental illnesses„. Wykazali, że język etykietujący zwiększa negatywne postawy i zmniejsza tolerancję wobec osób z niepełnosprawnościami.

Dlatego “jak pisać o niepełnosprawności” to nie jest pytanie o poprawność polityczną, a o to, czy Twoje treści budują mosty, czy mury.

Jakie zasady języka inkluzywnego rekomendują organizacje międzynarodowe?

Mamy gotowe wytyczne, które pomogą Ci tworzyć treści pełne szacunku.

5 zasad z wytycznych ONZ

Disability-Inclusive Language Guidelines, opublikowane przez Biuro ONZ definiują 5 zasad, którymi powinien kierować się każdy, kto pisze o niepełnosprawności:

Stosuj język person-first – stawiaj osobę przed niepełnosprawnością (np. “osoba z niepełnosprawnością ruchową”, nie “niepełnosprawny”).
Unikaj etykiet i stereotypów – nie przedstawiaj osób z niepełnosprawnościami jako “bohaterów” ani “ofiar”. Są po prostu ludźmi.
Nie używaj protekcjonalnych eufemizmów – “sprawni inaczej”, “ludzie o specjalnych potrzebach” czy “wyjątkowi” brzmią miło, ale umniejszają godności.
Niepełnosprawność to nie choroba ani problem – unikaj sformułowań “cierpi na”, “dotknięty”, “przykuty do wózka”. Plus “niepełnosprawny” i “chory” to nie to samo.
Pytaj, jak ktoś chce być nazywany – jeśli masz wątpliwość, po prostu zapytaj.

Person-first czy identity-first? Co mówią badania?

Cóż, tak naprawdę to zależy od preferencji. Osobiście? Staram się mówić inkluzywnie i używać “osoba z niepełnosprawnością”, ale nie mam nic do wyrażenia “osoba niepełnosprawna”. Jednak już słowo “kaleka” mnie drażni – i nie tylko mnie, powszechnie mówi się o tym, że powinno zniknąć z przestrzeni publicznej. A kiedyś było w niej powszechne.

Najlepiej przywołać tu pracę Erin Andrews, Robyn Powell i Kary Ayers pod tytułem “The evolution of disability language: Choosing terms to describe disability”. Autorki zauważyły, że język o niepełnosprawności ewoluuje – to, co było akceptowalne 20 lat temu, dziś może ranić. Nam pozostaje stosować się do zmian :).

Wniosek? Słownik języka inkluzywnego to żywy dokument. Aktualizuj go regularni, najlepiej wspólnie z podopiecznymi.

Czym jest ableizm językowy i jak go unikać w komunikacji fundacji?

Ableizm językowy to dyskryminacja ukryta w słowach. Carli Friedman i Zach Gordon w publikacji “Ableist Language & Disability Professionals: Commonly Used Language“ wyróżnili 3 typy ableizmu językowego:

Jawny – słowa wprost obraźliwe: “kretyn”, “debil”, “wariat”.
Eufemistyczny – pozornie miłe określenia, które infantylizują i stygmatyzują: “sprawni inaczej”, “osoby o specjalnych potrzebach”, “wyjątkowi”. Brzmią ciepło, ale mówią: „niepełnosprawność jest tak straszna, że nie mogę jej nawet nazwać”.
Kontekstowy – słowa, które w 1. kontekście są OK, w innym ranią. Np. “depresyjny” jako opis pogody vs. jako określenie osoby.

W badaniu Friedman i Gordona profesjonaliści pracujący w obszarze niepełnosprawności (m.in. osoby zatrudnione w organizacjach wspierających osoby z niepełnosprawnościami) używali średnio 10,1% jawnie ableistycznych słów i 25,8% eufemistycznie ableistycznych. Co więcej – wielu z nich wiedziało, że te słowa są problematyczne, a i tak ich używało.

Słownik języka inkluzywnego może pomóc uniknąć takich sytuacji poprzez poprawę świadomości społecznej.

Jak pisać o niepełnosprawności w treściach fundacji – praktyczne wskazówki

Jestem copywriterem fundacji Jednooka Wojowniczka, dla której piszę między innymi dla osób z niepełnosprawnościami. Skoro wiesz już, jak pisać o niepełnosprawności, oto konkretne zasady prosto z mojej praktyki zawodowej, które możesz wdrożyć w komunikacji swojej organizacji:

Stawiaj osobę na pierwszym miejscu.
Nie używaj niepełnosprawności jako metafory. “Ślepy na argumenty”, “głuchy na prośby”, “sparaliżowany strachem” – to wszystko utrwala przekonanie, że niepełnosprawność = coś złego.
Nie dramatyzuj i nie heroizuj.
Nie wspominaj o niepełnosprawności, jeśli nie jest istotna. Piszesz o sukcesach podopiecznego fundacji? To pisz o sukcesach :).
Używaj języka opartego na prawach, nie na litości. Nie “pomagamy biednym niepełnosprawnym”, lecz “wspieramy osoby z niepełnosprawnościami”.
Twórz treści dostępne cyfrowo. Ten słownik języka inkluzywnego nie pomoże, jeśli osoba niewidoma nie będzie mogła odczytać Twojego tekstu. Zerknij do mojego artykułu o tym, jak pisać teksty dostępne cyfrowo.
Zatrudniaj i słuchaj osób z niepełnosprawnościami. Nic o nas bez nas :). Jeśli Twój zespół nie obejmuje osób z niepełnosprawnościami – zmień to. A jeśli obejmuje – słuchaj ich uwag o języku. Więcej o tym, dlaczego to ma sens, przeczytasz w moim tekście “Czy osoba z orzeczeniem o niepełnosprawności może pracować jako copywriter?”.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania o to, jak pisać o niepełnosprawności

Czy można mówić “osoba niepełnosprawna”?

Lepiej nie. Sformułowanie to stawia niepełnosprawność jako główną cechę człowieka. Zamiast tego mów: „osoba z niepełnosprawnością”. W ten sposób pokazujesz, że niepełnosprawność to jeden z wielu elementów czyjegoś życia. Wyjątek? Jeśli dana osoba sama tak o sobie mówi – uszanuj to.

Jak reagować, gdy ktoś w moim zespole używa nieodpowiedniego języka?

Spokojnie i z życzliwością. Nie atakuj – edukuj. Powiedz: “Hej, wiem, że nie miałeś/aś złych intencji, ale słowo X może ranić. Lepiej powiedzieć Y”. Udostępnij zespołowi ten słownik języka inkluzywnego jako ściągę.

Gdzie znaleźć aktualny słownik języka inkluzywnego?

Najlepsze źródła to:

I oczywiście wracaj do tego artykułu :).

Wiesz już, jak pisać o niepełnosprawności i masz gotowy słownik języka inkluzywnego, który możesz wydrukować i powiesić nad biurkiem w swojej fundacji. Pamiętaj: Każde słowo, które wybierasz, mówi Twoim podopiecznym: “Widzę Cię. Szanuję Cię. Jesteś dla mnie ważny/a”.

Potrzebujesz pomocy w tworzeniu treści, które są merytoryczne, dostępne cyfrowo i pełne empatii? Napisz do mnie. Jako copywriter z niepełnosprawnością, który pisze dla fundacji, wiem, jak połączyć te 3 elementy. Zróbmy razem coś dobrego. ❤️

Bibliografia

Andrews, E. E., Powell, R. M., & Ayers, K. (2022). The evolution of disability language: Choosing terms to describe disability. Disability and Health Journal, 15(3), 101328. https://doi.org/10.1016/j.dhjo.2022.101328
Friedman, C., & Gordon, Z. (2023). Ableist Language & Disability Professionals: Commonly Used Language. CQL. https://www.c-q-l.org/resources/articles/ableist-language-amp-disability-professionals-commonly-used-language/
Gomes, M. (2018). A Study on the Effectiveness of People-First Language. W: Proceedings of the 4th Annual Linguistics Conference at UGA. University of Georgia. https://linguistics.uga.edu/cp2017-Gomes
Granello, D. H., & Gibbs, T. A. (2016). The power of language and labels: „The mentally ill” versus „people with mental illnesses”. Journal of Counseling & Development, 94(1), 31–40. https://doi.org/10.1002/jcad.12059
National Center on Disability and Journalism. (b.d.). Disability Language Style Guide. https://ncdj.org/style-guide/
American Psychological Association. (2024). Inclusive Language Guide. https://www.apa.org/about/apa/equity-diversity-inclusion/language-guidelines
United Nations Office at Geneva. (2021). Disability-Inclusive Language Guidelines. https://www.ungeneva.org/sites/default/files/2021-01/Disability-Inclusive-Language-Guidelines.pdf

Autor: Tomasz Socha – Twój pozytywny copywriter.